Çalışabilir Raporu — Kim İçin Zorunlu, Nereden Alınır?
Belgenin Mevzuattaki Adı
Halk arasında “çalışabilir raporu” denilen belgenin kanun metnindeki karşılığı, çalışanın yapacağı işe uygun olduğunu belirten sağlık raporudur. Uygulamada aynı belge, işe girişte düzenlendiğinde “işe giriş sağlık raporu” olarak da anılır; kastedilen rapor aynıdır.
Eski mevzuatta yaygın olan “ağır ve tehlikeli işler raporu” ifadesi ise terk edilmiştir: dayanağı olan 4857 sayılı İş Kanunu’nun 85. maddesi 6331 sayılı Kanunla yürürlükten kaldırılmış, buna bağlı Ağır ve Tehlikeli İşler Yönetmeliği de 2013’te mülga olmuştur.
Adlandırmadaki bu kayma önemsiz değildir: belge, kişinin genel sağlık durumunu değil, belirli bir işe uygunluğunu ifade eder. Aynı kişi bir iş için uygun, başka bir iş için uygun olmayabilir.
Kimler İçin Zorunlu?
Kanun bu noktada kesin bir yasak kurar:
“Tehlikeli ve çok tehlikeli sınıfta yer alan işlerde çalışacaklar, yapacakları işe uygun olduklarını belirten sağlık raporu olmadan işe başlatılamaz.” (Md.15/2)
Yani rapor, işe başladıktan sonra tamamlanacak bir evrak değildir; işe başlamanın ön şartıdır. Az tehlikeli sınıftaki işlerde bu özel yasak bulunmaz, ancak sağlık gözetimi yükümlülüğü orada da devam eder (Md.15/1).
İşyerinin hangi tehlike sınıfında olduğu, SGK’ya bildirilen faaliyet koduna (NACE kodu) göre belirlenir; bu kod işyerinin SGK tescil bilgilerinde yer alır. Sınıf, hem raporun zorunlu olup olmadığını hem de sağlık gözetiminin sıklığını etkileyen ilk değişkendir.
Raporu Kim Düzenler?
| Durum | Raporu düzenleyebilecekler |
|---|---|
| Genel kural | İşyeri hekimi |
| 50’den az çalışanı bulunan ve az tehlikeli işyerleri | İşyeri hekimi · ÇASMER · aile hekimi · diğer kamu sağlık hizmeti sunucuları |
ÇASMER (Çalışan Sağlığı Merkezi), işyerlerine iş sağlığı ve güvenliği hizmeti sunmak üzere yetkilendirilmiş birimdir; tanımı ve OSGB’den farkı için ÇASMER nedir ve ÇASMER ile OSGB farkı sayfalarına bakılabilir.
İkinci satırdaki iki şartın birlikte aranması sık atlanan bir ayrıntıdır: işyerinin hem 50’den az çalışanı olması hem de az tehlikeli sınıfta yer alması gerekir. Tehlikeli sınıftaki on kişilik bir işyeri bu istisnaya girmez.
Bu ölçüt, 7033 sayılı Kanunla 2017’de yapılan değişiklikle bugünkü hâlini almıştır. İnternette dolaşan “10’dan az çalışan” biçimindeki metinler değişiklik öncesi sürüme aittir.
Muayenenin Zorunlu Olduğu Haller
Rapor, tek seferlik bir işlem değildir. Kanun, sağlık muayenesinin yapılmasının zorunlu olduğu dört hâli sayar (Md.15/1-b):
- İşe girişlerinde
- İş değişikliğinde
- İş kazası, meslek hastalığı veya sağlık nedeniyle tekrarlanan işten uzaklaşmalardan sonra işe dönüşlerinde, çalışanın talep etmesi hâlinde
- İşin devamı süresince, çalışanın ve işin niteliği ile işyerinin tehlike sınıfına göre Bakanlıkça belirlenen düzenli aralıklarla
İkinci madde uygulamada en çok gözden kaçandır: çalışan aynı işyerinde kalsa bile işi değiştiğinde yeni bir uygunluk değerlendirmesi gerekir, çünkü uygunluk kişiye değil işe bağlıdır.
Rapor İçin Hangi Tetkikler Gerekir?
Kanun tetkik listesi vermez. Hangi tetkiklerin isteneceği, çalışanın işyerinde maruz kalacağı sağlık ve güvenlik riskleri dikkate alınarak belirlenir (Md.15/1-a) ve kararı işyeri hekimi verir.
Sağlık gözetimi kapsamında yapılabilecek tıbbi tetkikler ayrı bir yönetmelikle yedi kalem hâlinde sayılmıştır: PA akciğer radyografisi, işitme testi, solunum fonksiyon testi, numune alma, basit hizmet laboratuvarı testleri, göz fonksiyonları ölçümü ve elektrokardiyografi. Bu tetkikler sabit tıbbi tetkik mekânında ya da gezici iş sağlığı aracıyla işyerinde yapılabilir; ikisinin karşılaştırması sabit mi mobil mi sayfasındadır.
Burada yetki ayrımı nettir: tetkiki yapan birim, tetkik sonucunu gerektiğinde uzman hekim aracılığıyla raporlandırabilir; ancak işe uygunluk sağlık raporunu düzenlemez. O rapor, yukarıdaki tabloda sayılan hekim ve kuruluşların yetkisindedir.
Rapora İtiraz
Rapor sonucuna itiraz yolu kanunda gösterilmiştir:
“Raporlara itirazlar Sağlık Bakanlığı tarafından belirlenen hakem hastanelere yapılır, verilen kararlar kesindir.” (Md.15/3)
İtiraz doğrudan hastaneye değil, il sağlık müdürlüğüne yapılır; hakem hastaneyi il sağlık müdürlüğü belirler. Sağlık Bakanlığı Yönergesinin genel hükmüne göre itiraz süresi, raporun teslim veya tebliğinden itibaren 30 gündür ve bu sürenin geçmesinden sonra yapılan itirazlar kabul edilmez.
Kademeler, süreler ve kararın hangi noktada kesinleştiği hakem hastane sayfasında ayrıntılı anlatılmıştır.
Maliyet Kime Ait?
Kanun bu konuda açık:
“Sağlık gözetiminden doğan maliyet ve bu gözetimden kaynaklı her türlü ek maliyet işverence karşılanır, çalışana yansıtılamaz.” (Md.15/4)
Buna raporun kendisi kadar, rapor için gereken tetkikler ve bunlardan doğan ek masraflar da dâhildir.
Rapor Ne Zamanki Durumu Gösterir?
Sağlık raporu, düzenlendiği tarihteki muayene ve tetkik bulgularına dayanan bir değerlendirmedir. Zaman içinde çalışanın sağlık durumu da işin niteliği de değişebileceği için, yukarıda sayılan hâllerde muayenenin yenilenmesi gerekir. Raporun tarihi bu nedenle belgenin ayrılmaz parçasıdır.
Çalışanın sağlık bilgileri, özel hayatının ve itibarının korunması amacıyla gizli tutulur (Md.15/5).